शेयर बजार निरन्तर रुपमा पर्ख र हेरको अवस्थामा रहेको छ । यो सुस्त बजारमा लगानीकर्ताहरु निरास भएका छन् । भएको लगानी पनि बजारमा आउन नसकेको अवस्था छ ।

अर्कोतर्फ बजारमा प्राथमिक बजार, बोनस र हकप्रद शेयर मार्फत निरन्तर रुपमा शेयर सप्लाई बढेको छ । यसरी बजारमा बढ्दो अवस्थामा रहेको शेयर सप्लाई नियन्त्रण गर्नुपर्ने आमलगानीकर्ताहरुकाे माग छ । तर सरकार र नियामक निकायले बजारमा शेयर माग र आपूर्तिलाई सन्तुलनमा ल्याउने योजना प्रष्ट रुपमा देखिदैन । बजारमा अहिले भएको सप्लाई कम गर्न सबैभन्दा राम्रो उपाय शेयर 'बाइब्याक' गर्नुपर्ने बताउँछन शेयर बजारका अध्येता दिपेन्द्र पाण्डे। तीनै पाण्डेसँग सुधा देवकोटाले गरेको कुराकानीः

तपाई बजारलाई केवल तथ्याङ्कमा मात्र होइन, यसको गहिराइ र नीतिगत प्रभावका आधारमा पनि विश्लेषण गर्नुहुन्छ। तपाईँको अध्ययनले के भन्छ? अहिलेको बजारलाई कसरी नियाली रहनु भएको छ?

अर्थशास्त्र र फाइनान्सको विद्यार्थी भएकाले बजारलाई भावना भन्दापनि तथ्याङ्क र तर्कका आधारमा हेर्ने गर्छु। धेरै लगानीकर्ताले बजार ३२०० को विन्दु नाघेर नयाँ रेकर्ड कायम गर्छ भन्ने अपेक्षा राखेका छन्। तर वस्तुगत अवस्था अलि फरक छ। अहिले बजार साइडवेज (एउटै दायरामा घुमिरहने) जानुको पछाडि मुख्य केही कारण छन्।

अत्याधिक आपूर्तिः बजारमा हाल सूचीकृत कम्पनीहरूको संख्या मात्र होइन। नेपाल धितोपत्र बोर्डको पाइपलाइनमा रहेका १०६ वटा कम्पनीहरूको आईपीओ पनि थपिँदै छ। यसले बजारमा शेयरको सप्लाई धेरै बढाइदिएको छ। मूल्याङ्कनः नेप्सेको औसत पीई रेसियो अहिले ४० देखि ४५ को हाराहारीमा छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजार (जस्तै अमेरिका वा युरोप) मा २० देखि २५ को पीई रेसियोलाई नै महँगो मानिन्छ। यस हिसाबले नेप्से विश्वकै महँगो बजार मध्ये एक हो। त्यसैले, अहिले बजार २६०० देखि ३००० को बीचमा सन्तुलन खोज्दै छ।

तपाईले आपूर्तिको कुरा उठाउनुभयो, तर हाम्रोमा बोनस र राइट शेयरलाई नै ठुलो उपलब्धिका रूपमा हेर्ने गरिन्छ। यसले बजारमा कस्तो दीर्घकालीन असर पारिरहेको छ?

यो निकै गम्भीर प्रश्न हो। नेपालमा कम्पनीहरूले लाभांशका रूपमा बोनस शेयर दिने परिपाटी छ। जसले गर्दा बजारमा शेयरको संख्या मात्र थुप्रिएको छ। जति धेरै शेयर थपिन्छ। बजारमा माग र आपूर्तिको सन्तुलन बिग्रन्छ। अब हामीले शेयर बाइब्याकको नीतिलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विकसित देशहरूमा ठुला कम्पनीहरूले बजारबाट आफ्नै शेयर फिर्ता किन्छन्। यसले बजारमा शेयरको संख्या घटाउँछ।

कम्पनीको प्रतिशेयर आम्दानी बढाउँछ र अन्ततः शेयरको मूल्यमा सुधार ल्याउँछ। नेपालको कम्पनी ऐनमा यसको व्यवस्था भए पनि कार्यान्वयन हुन सकेको छैन। खासगरी वाणिज्य बैंकहरू र बिमा कम्पनीहरूका लागि यो अनिवार्य जस्तै भइसकेको छ।

बजारमा सन्तुलन ल्याउन के गर्नुपर्ला? आपूर्ति व्यवस्थापन कसरी गर्ने?

बजार बढ्न कम्पनीहरूको फन्डामेन्टल राम्रो हुनुपर्छ। हाम्रोमा बोनस र राइट शेयर दिने होडबाजी छ। जसले आपूर्ति मात्र बढाएको छ। अब बोनसको सट्टा नगद लाभांशमा जोड दिनुपर्छ। अर्को महत्वपूर्ण पक्ष शेयर बाइब्याकको अवधारणा हो। विकसित देशहरूमा गुगल, एप्पल जस्ता कम्पनीले आफ्नै शेयर बजारबाट किन्छन्। जसले गर्दा बजारमा आपूर्ति घट्छ र शेयरको मूल्यमा सुधार आउँछ।

यो बाइब्याकको प्रक्रिया र फाइदाबारे अलि प्रस्ट पारिदिनुस् न?

कम्पनीले लाभांश बाँड्नुको सट्टा त्यो रकमले बजारबाट आफ्नै शेयर किन्नु नै बाइब्याक हो। यसले बजारमा शेयरको संख्या घटाउँछ। जसले गर्दा प्रतिशेयर आम्दानी बढ्छ र कम्पनी थप आकर्षक देखिन्छ। नेपालको कम्पनी ऐनमा यसको व्यवस्था भए पनि व्यवहारमा कार्यान्वयन भएको छैन। खासगरी वाणिज्य बैंक, लाइफ र ननलाइफ इन्स्योरेन्स जस्ता ठुला पुँजी भएका कम्पनीहरूका लागि यो निकै प्रभावकारी हुन सक्छ।

बजारमा संस्थागत लगानीकर्ताहरूको भूमिका पनि त निर्णायक हुन्छ नि, उनीहरू अहिले किन पर्ख र हेरको अवस्थामा छन?

संस्थागत लगानीकर्ताहरू (मर्चेन्ट बैंकर, म्युचुअल फण्ड, ब्रोकर हाउस) ले लगानी नगरेका होइनन्। उनीहरूले आफ्नो ठुलो पुँजी बजारमै राखेका छन्। तर, अहिलेको समस्या नीतिगत अनिश्चितता र डर हो। पछिल्लो समय सरकारले ठुला लगानीकर्ताहरू माथि गर्ने धरपकड र नीतिमा ल्याउने बारम्बारको परिवर्तनले गर्दा बजारमा आत्मविश्वास डगमगाएको छ। जबसम्म ठुला लगानीकर्ताहरू ढुक्क हुँदैनन्। साना लगानीकर्ताको मनोबल मात्रले बजारले उचाइ लिन सक्दैन।

ब्याजदर घट्दा पनि शेयर बजार नबढ्नुलाई कसरी व्याख्या गर्नुहुन्छ? के ब्याजदर र नेप्सेको सम्बन्ध टुटिसकेको हो?

यसलाई सम्बन्ध टुटेको भन्न मिल्दैन। तर ब्याजदरको प्रभावको पनि एउटा सीमा हुन्छ। ब्याजदर घट्दा बजार १२ देखि १३ सयको विन्दुबाट ३००० सम्म पुगिसकेकै हो। ब्याजदरले एउटा निश्चित विन्दुसम्म मात्र बजारलाई धक्का अर्थात प्रतिकृया जनाएको हुन्छ । त्यो भन्दा माथि जानका लागि कम्पनीहरूको वित्तीय प्रतिवेदन बलियो हुनुपर्छ र बजारमा नयाँ पुँजीको प्रवेश हुनुपर्छ। अहिले लगानीकर्ताहरू ब्याजदर सस्तो भएपनि थप जोखिम मोल्न डराइरहेका छन्।

कतिपय लगानीकर्ताले नेपालमा प्राविधिक विश्लेषणले काम गर्दैन भन्छन्। तपाईको अनुभवले के भन्छ?

यो गलत बुझाइ हो। मेरो अध्ययन र अनुभवमा नेपालको शेयर बजारमा प्राविधिक विश्लेषणले झन्डै ७०% सम्म सही दिशा निर्देश गर्छ। तर, यसका लागि ३–४ वर्षको निरन्तर अनुभव र बजारको मनोविज्ञान बुझ्न जरुरी छ। बजारमा उतारचढाव हुनु स्वाभाविक हो। छोटो समयमा नाफा खोज्नेहरू अत्तालिएका हुन सक्छन्। तर दीर्घकालीन लगानीकर्ताका लागि नेप्से अझै पनि सुरक्षित छ।

अन्तमा, बजारमा निराशा बढिरहेका बेला लगानीकर्ताहरूलाई तपाईको सुझाव के छ?

एउटा रोचक तथ्याङ्क भनौँ । सन् २०१२ देखि २०२६ सम्मको अवधिमा राम्रा र ब्लु चिप कम्पनीहरू छनोट गरेर लगानी गर्नेहरूले १३ सय प्रतिशत सम्म रिटर्न पाएका छन्। यो कुनै ठुलो जोखिमबिना नै पाएको प्रतिफल हो। त्यसैले, मेरो सुझाव के छ भने, बजारमा सट्टेबाजीको पछाडि नलाग्नुहोस्। कम्पनीको फन्डामेन्टल हेर्नुहोस्। थोरैथोरै गरेर जग बसाल्दै जानुहोस्। बजार २६ सय भन्दा तल झर्ने आधार खासै छैन। त्यसैले धैर्यता राख्नुहोस्। बजारले धैर्य गर्नेहरूलाई नै लाभ दिन्छ।

भिडियाे