खिया नेपालीहरुको लागि सबैभन्दा महत्वहिन वस्तु मध्येको एक । तर, तपाईलाई थाहा छ ? त्यही खियाको माग र आपूर्ति विश्व बजारमा निकै बढ्दै गइरहेको छ । 

फलामको कारखानामा फलाम पगालिन्छ, तताइन्छ, तन्काइन्छ र विभिन्न आकारमा ढालिन्छ। यो प्रक्रियामा फलामको केही भाग भने उत्पादनको रूपमा बजारमा जाँदैन। इस्पात अथवा फलामलाई तातो अवस्थामा रोलिङ गर्दा त्यसको सतहमा अक्सिजनसँग प्रतिक्रिया भएर कालो वा खैरो तह बन्छ। पछि पानीको तीव्र धार वा अन्य प्रक्रियाबाट त्यो तह हटाइन्छ। यही पदार्थलाई उद्योगमा खिया (मिल स्केल) भनिन्छ।

बाहिरबाट हेर्दा यो धुलो वा फोहोरजस्तो देखिन्छ। तर यसको भित्र ठूलो मात्रामा फलाम र फलामका अक्साइड हुन्छन्। अनुसन्धानहरूका अनुसार मिल स्केलमा सामान्यतः करिब ७० प्रतिशत फलाम हुन सक्छ र यसको मुख्य संरचनामा फेरस अक्साइड, म्याग्नेटाइट र हेमाटाइट पाइन्छन्। तातो रोलिङबाट उत्पादन हुने मिल स्केलको मात्रा उत्पादन प्रक्रियाअनुसार प्रति टन इस्पात २० देखि ५० किलोग्रामसम्म हुन सक्छ।

यसको अर्थ हो—विश्वले फोहोर ठानेर फालिरहेको पदार्थभित्रै पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने ठूलो मात्राको फलाम लुकेको छ।

विश्वमा वर्षमै करोडौँ टन खिया

यसको सम्भावित परिमाण बुझ्न विश्व इस्पात उद्योगलाई हेर्नुपर्छ। विश्व इस्पात संघकाअनुसार सन् २०२५ मा विश्वमा १ अर्ब ८४ करोड ९० लाख टन कच्चा इस्पात उत्पादन भएको थियो। चीन मात्रै ९६ करोड ८ लाख टन उत्पादनसहित पहिलो स्थानमा थियो भने भारतले १६ करोड ४९ लाख टन उत्पादन गरेको थियो।

यदि तातो रोलिङ प्रक्रियाबाट उत्पादन हुने मिल स्केललाई सामान्यतः इस्पात उत्पादनको करिब २ प्रतिशत आसपास मान्ने हो भने विश्व इस्पात उद्योगको आकारसँग तुलना गर्दा करोडौँ टन फलामयुक्त मिल स्केल प्रत्येक वर्ष उत्पन्न हुने सम्भावना देखिन्छ। एउटा अध्ययनले विश्व इस्पात उत्पादन १.९५ अर्ब टन हुँदा करिब ३९ मिलियन टन अर्थात् ३ करोड ९० लाख टन मिल स्केल बन्न सक्ने अनुमान गरेको थियो।

यसलाई सामान्य फोहोर व्यवस्थापनको विषय मात्र मान्नु ठूलो भूल हुन सक्छ। यो वास्तवमा दोस्रो चरणको कच्चा पदार्थ हो।

फलामको मूल्य बढ्दा ‘फोहोर’को मूल्य पनि बढ्छ

खियाको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण यसमा रहेको फलाम हो। फलाम अयस्क खानीबाट निकाल्नुपर्छ, प्रशोधन गर्नुपर्छ र त्यसपछि इस्पात उद्योगमा लैजानुपर्छ। तर खिया भने इस्पात कारखानाबाटै निस्किसकेको फलामयुक्त पदार्थ हो। त्यसैले यसलाई पुनः इस्पात उत्पादनमा प्रयोग गर्न सके नयाँ फलाम अयस्कको आवश्यकता केही घटाउन सकिन्छ।

अनुसन्धानले खियालाई इस्पात उद्योगकै सिन्टर, पेलेट तथा अन्य फलाम पुनःप्राप्ति प्रक्रियामा प्रयोग गर्न सकिने देखाएको छ। भारतको जेएसडब्ल्यू स्टिलको एउटा अध्ययनमा खियामा करिब ६५–७० प्रतिशत फलाम रहेको र त्यसलाई सिन्टर उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिने देखाइएको थियो।

 इस्पात कारखानाबाट फेरि इस्पात कारखानामै

खियाको सबैभन्दा स्वाभाविक बजार इस्पात उद्योग नै हो। यसलाई प्रशोधन गरेर सिन्टर प्लान्टमा फलाम अयस्कसँग मिसाउन सकिन्छ। पेलेट निर्माणमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। केही अवस्थामा यसलाई ब्रिकेट बनाएर फलाम उत्पादन प्रक्रियामा पुनः हाल्न सकिन्छ।

यसको अर्को आर्थिक फाइदा पनि छ। कारखानाले एकातिर फोहोर व्यवस्थापनको खर्च घटाउन सक्छ भने अर्कोतिर कच्चा पदार्थको रूपमा केही मूल्य प्राप्त गर्न सक्छ। यही कारणले अनुसन्धानकर्ताहरूले मिल स्केललाई फोहोरभन्दा दोस्रो कच्चा पदार्थकारूपमा हेर्न थालेका छन्।

बजार इस्पात कारखानामा मात्र सीमित छैन

खियाको अर्को रोचक पक्ष यसको बहुआयामिक प्रयोग हो। यसबाट फलामको धुलो बनाउन सकिन्छ। फलामका विभिन्न अक्साइड निकाल्न सकिन्छ। सिमेन्ट उद्योगमा सुधारक पदार्थका रूपमा प्रयोग हुन सक्छ । इँटा, टायल, सिरेमिक तथा निर्माण सामग्रीमा पनि यसको प्रयोगबारे अध्ययन र व्यावसायिक अभ्यास भएका छन् । केही उद्योगमा फलामका रङ तथा अन्य रासायनिक पदार्थ उत्पादनमा समेत प्रयोग हुन्छ।

अझ रोचक कुरा त के छ भने सन् २०२४ मा प्रकाशित अनुसन्धानले खियाबाट फेरिक क्लोराइड उत्पादन गरेर फोहोर पानी प्रशोधनमा प्रयोग गर्न सकिने देखाएको छ। व्यावसायिक फेरिक क्लोराइडको विकल्पका रूपमा पुनःप्रशोधित मिल स्केलबाट उत्पादित पदार्थले समान स्तरको पानी प्रशोधन क्षमता देखाएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्। यसले खियाको बजारलाई केवल धातु उद्योगमा सीमित नराखी रसायन, वातावरण र निर्माण उद्योगसम्म फैलाउने सम्भावना देखाउँछ।

खियाको विश्वव्यापी बजारको एउटा समस्या के हो भने यसलाई अन्य फलाम तथा इस्पातजन्य फोहोरसँग विभिन्न भन्सार वर्गीकरणमा राखिने भएकाले यसको वास्तविक विश्व बजार आकार छुट्टै र स्पष्ट रूपमा मापन गर्न कठिन हुन्छ।

तर अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका तथ्याङ्कले यसको व्यापार भइरहेको स्पष्ट देखाउँछन् । व्यापारसम्बन्धी तथ्याङ्कमा मिल स्केललाई फलामका अक्साइड तथा फलाम–इस्पातजन्य फोहोरका विभिन्न वर्गमा वर्गीकरण गरिएको पाइन्छ। व्यापारिक तथ्याङ्क संकलन गर्ने Volza का अनुसार जुन २०२४ देखि मे २०२५ सम्म एचएस कोड २६१९०००० अन्तर्गत ३६३ मिल स्केल निर्यात कारोबार रेकर्ड भएका थिए। सो अवधिमा ५६ निर्यातकर्ता र ४१ खरिदकर्ता देखिएका छन्।

यसबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—यो केवल प्रयोगशालाको विषय होइन, अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा किनबेच हुने औद्योगिक वस्तु पनि बनिसकेको छ।

बंगलादेश, भारत र श्रीलंका जस्ता दक्षिण एसियाली देशहरूबाट यसको निर्यात कारोबार देखिन्छ। हालका व्यापारिक अभिलेखमा बंगलादेशबाट भारत, भुटानलगायतका बजारतर्फ मिल स्केल तथा सम्बन्धित पदार्थको कारोबारसमेत देखिन्छ।

मूल्य कति पर्छ ?

यसको मूल्यमा फलामको प्रतिशत, तेल तथा अन्य अशुद्धता, कणको आकार, चिस्यान, अक्साइडको संरचना, सफाइ, प्याकिङ र गन्तव्यले ठूलो प्रभाव पार्छ।

२०२६ को एउटा बजार ट्र्याकिङ स्रोतले दोस्रो त्रैमासिकमा विश्व औसत खिया मूल्य करिब ७८.६ अमेरिकी डलर प्रतिटन देखाएको छ र दोस्रो अर्धवार्षिकका लागि करिब ७६–८६ डलर प्रतिटनको दायरा अनुमान गरेको छ। तर यो कुनै आधिकारिक विश्व बजार मूल्य नभई व्यापारिक बजार–अनुगमन स्रोतको अनुमान हो, त्यसैले वास्तविक कारोबार मूल्यलाई देश र गुणस्तरअनुसार छुट्टै हेर्नुपर्छ।

यहीँबाट व्यवसायको सम्भावना देखिन्छ। यदि फोहोरका रूपमा लगभग निःशुल्क वा न्यून मूल्यमा उपलब्ध पदार्थलाई सफा, वर्गीकरण, तेलरहित, फलामको मात्रा परीक्षण गरी गुणस्तरीय कच्चा पदार्थ बनाइयो भने यसको मूल्य सामान्य फोहोरभन्दा धेरै माथि जान सक्छ। 

अबको ठूलो बजार ‘हरित इस्पात’सँग जोडिन सक्छ

विश्व इस्पात उद्योग अहिले कार्बन उत्सर्जन घटाउने दबाबमा छ। यस्तो अवस्थामा पुरानो उत्पादन प्रक्रियाबाट निस्केको फलामयुक्त पदार्थलाई फेरि प्रयोग गर्नुले नयाँ कच्चा पदार्थको आवश्यकता घटाउन मद्दत गर्न सक्छ।

२०२६ मा प्रकाशित एउटा अध्ययनले मिश्रधातुयुक्त इस्पातबाट निस्कने खियालाई विशेष स्ल्याग प्रशोधन प्रक्रियाबाट पुनःप्रयोग गर्ने कम–कार्बन उपाय प्रस्तुत गरेको छ। अध्ययनले सामान्यतया फालिने पदार्थभित्र रहेका उपयोगी धातु अक्साइड पुनःप्राप्त गर्न सकिने देखाएको छ।

अर्को २०२६ को अध्ययनले हाइड्रोजन प्रयोग गरेर खियाबाट उच्च शुद्धताको फलाम उत्पादन गर्ने सम्भावनामा अनुसन्धान गरेको छ। यस्तो प्रविधि व्यावसायिक रूपमा सफल हुँदै गएमा खियाको मूल्य आजको सामान्य औद्योगिक फोहोरको तुलनामा निकै फरक हुन सक्छ। 

फोहोरको नयाँ अर्थतन्त्र

फलामको कारखानाबाट निस्केको कालो धुलो वा खिया हेर्दा सामान्य मानिसलाई त्यसमा खासै मूल्य देखिँदैन। तर विश्व उद्योगले विस्तारै यसलाई फरक आँखाले हेर्न थालेको छ।

एकातिर खानीबाट फलाम निकाल्न ठूलो ऊर्जा, पानी र श्रम खर्च हुन्छ; अर्कोतिर कारखानाबाट निस्केको फोहोरमै ठूलो मात्रामा फलाम बाँकी हुन्छ।

त्यसैले खियाको कथा वास्तवमा फोहोर व्यवस्थापनको कथा मात्र होइन। यो चक्रीय अर्थतन्त्र, पुनःप्रयोग, औद्योगिक कच्चा पदार्थको पुनःप्राप्ति र हरित उद्योगको कथा हो।

विश्व इस्पात उत्पादन अझै करिब १.८५ अर्ब टनको विशाल स्तरमा रहेको अवस्थामा खियाको परिमाण पनि सानो छैन ।

एक्सपर्टरिसर्चमार्केटडटकममा हालै प्रकाशित रिपोर्टमा आधारित